Wyścig z rakietami

Z pomocą Zakonu, specjaliści ds. konserwacji zabezpieczają ukraińskie dziedzictwo kulturowe, tworząc cyfrowe modele 3D zabytkowych kościołów

Mateusz Ziomber

19 lipca 2023 r.

3 people standing with meauring equipment — Od lewej: Yuri Yanchyshyn, specjalista ds. konserwacji; Carolyn Guile, dyrektor Red Arch; oraz Mykola Bevz, pracownik naukowy Politechniki Lwowskiej, przy skanerze pozwalającym zbierać dane o zabytkowych ukraińskich kościołach. Zdjęcie: Marcin Jończyk

Dumne wieże osiemnastowiecznej katedry pw. Świętej Trójcy w Nowomoskowsku wyraźnie odcinają się od błękitnego nieba. Ta największa na Ukrainie drewniana cerkiew prawosławna bardziej przypomina małe miasto niż budynek – wszystko przez skupisko aż dziewięciu wież, zwieńczonych kopułami w kształcie gruszki. Przy budowie kościoła nie użyto ani jednego gwoździa.

Niestety ta perła tzw. Kozackiego Baroku znajduje się dzisiaj niecałe 120 km od linii frontu, a nad jej wieżami regularnie przelatują rakiety. Jest to tylko jeden z bardzo wielu kościołów zagrożonych przez wojnę. Od początku rosyjskiej inwazji na Ukrainę do lutego 2024 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych oszacowała, że zniszczenia dotknęły blisko 130 budynków religijnych.

W odpowiedzi na to ryzyko, ekipa konserwatorów ściga się z czasem, by zdążyć stworzyć szczegółową dokumentację zabytkowych ukraińskich kościołów, przy wsparciu Rycerzy Kolumba i Red Arch Cultural Heritage Law & Policy Research – organizacji non-profit zajmującej się ochroną dziedzictwa kulturowego. Od października 2023 roku specjaliści i studenci tworzą cyfrowe modele 3D zagrożonych drewnianych kościołów, przy pomocy skanerów laserowych sfinansowanych przez Rycerzy Kolumba. Takie modele mogą w przyszłości pomóc wiernie odbudować zniszczone budynki.

Każdy zniszczony kościół jest niepowtarzalną częścią kulturowego i artystycznego dziedzictwa narodowego Ukrainy. W takiej sytuacji Rycerze Kolumba, których jest w Ukrainie ponad 2 tysiące, mają obowiązek działać – podkreśla Delegat Stanowy Ukrainy, Youriy Maletskiy. „Nasza architektura i nasze kościoły pozwalają zrozumieć duchowość narodu ukraińskiego” – wyjaśnia Maletskiy. „Zachowanie tego dziedzictwa dla przyszłych pokoleń i pomnażanie go jest naszym obowiązkiem”.

BEZCENNE LECZ ZAGROŻONE

Nie jest to pierwszy projekt Rycerzy związany z odbudową. W 2017 roku, po wyzwoleniu irackiego Karamles z rąk ISIS, Rycerze Kolumba przekazali 2 miliony dolarów na odbudowę miasta. Fundusze umożliwiły rekonstrukcję ponad 500 domów, a także lokalnego kościoła pw. św. Tadeusza z Edessy.

Tym razem Zakon, współpracując z Red Arch, stara się zapobiec utracie bezcennego dziedzictwa sakralnego i kulturowego.

HolKatedra Świętej Trójcy w Nowomoskowsku – największy drewniany kościół w Ukrainie – była jednym z pierwszych budynków, którymi zajęła się ekipa konserwatorów. XVIII-wieczna budowla znajduje się ok. 120 km od obecnej linii frontu. Zdjęcie: Ihor Bokaloy Trinity Cathedral in Novomoskovsk — the largest wooden church in Ukraine — was one of the first buildings scanned by the conservation team. The 18th-century structure, seen here in October, is located less than 75 miles from the current front line between Ukrainian and Russian forces. (Photo by Ihor Bokalo) — Katedra Świętej Trójcy w Nowomoskowsku – największy drewniany kościół w Ukrainie – była jednym z pierwszych budynków, którymi zajęła się ekipa konserwatorów. XVIII-wieczna budowla znajduje się ok. 120 km od obecnej linii frontu. Zdjęcie: Ihor Bokalo

„Kiedy 24 lutego 2022 roku rozpoczęła się pełnoskalowa inwazja na Ukrainę, pierwszą rzeczą, o której wszyscy myśleli, była oczywiście ochrona życia i ochrona ludności cywilnej” – mówi Carolyn Guile, dyrektor Red Arch. Jednak według niej „istnieje bezpośredni związek między ochroną i wsparciem cywilów, a ochroną dziedzictwa kulturowego, które tworzą i z którego korzystają. Można powiedzieć, że celowy atak na dziedzictwo kulturowe danego społeczeństwa jest formą czystki kulturowej”.

Ukraińcy doskonale zdają sobie z tego sprawę; od wieków walczą o uznanie i zachowanie swojej kulturowej tożsamości. W XIX wieku Cesarstwo Rosyjskie posunęło się do oficjalnego zakazu budowy drewnianych kościołów na terytorium Ukrainy, by doprowadzić do zaniku specyficznej ukraińskiej architektury sakralnej. Niemniej jednak, żaden kraj w Europie nie ma dziś tak wielu drewnianych kościołów jak Ukraina.

„Te zabytki są wyjątkowe zarówno pod względem formy architektonicznej jak i zastosowanej technologii” – tłumaczy Mykola Bevz, wiceprzewodniczący Ukraińskiego Komitetu Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych i dyrektor Wydziału Architektury i Konserwacji na Politechnice Lwowskiej. „Są całkowicie różne od norweskich czy polskich kościołów; całkowicie różne od kościołów rosyjskich”.

Budynki różnią się strukturą, stylem i techniką budowy w zależności od regionu, ale wszystkie mają co najmniej jedną wspólną cechę: „Są bardzo delikatne” – mówi Bevz, którego dział ściśle współpracuje z Red Arch. „Są łatwopalne; niekoniecznie trzeba do nich strzelać, nawet ogień w oddali jest w stanie je podpalić”.

Pracę nad projektem rozpoczęto jesienią ubiegłego roku we wschodniej Ukrainie, blisko frontu. Mykola Bevz i pozostali specjaliści wybrali 11 najcenniejszych przykładów drewnianej architektury sakralnej w regionie, w większości z XVIII i początku XIX wieku. Zespół pracował w pośpiechu, w narażonym na ataki terenie na wschodzie kraju, gdzie każda chwila zwłoki działa na niekorzyść. Proces skanowania laserowego może trwać od 10 godzin do kilku dni, w zależności od złożoności obiektu i innych czynników.

Laser scanning equipment is used inside the Church of the Intercession of the Most Holy Theotokos in Fastiv, Ukraine, in February. (Photo by Andrey Gorb) — Sprzęt do skanowania laserowego we wnętrzu kościoła pw. Świętej Bożej Rodzicielki w Fastowie, w lutym 2024 roku. Zdjęcie: Andrey Gorb

Skanery dokonują dzięki laserom milionów pomiarów każdego budynku, a otrzymane dane, w postaci chmury punktów, są następnie przetwarzane dzięki specjalistycznemu oprogramowaniu w cyfrowy model 3D. Takie szczegółowe mapowanie ma wiele potencjalnych zastosowań: zapewnia cyfrowy zapis unikalnych elementów architektury, które mogą potem zostać obiektami studiów i badań; może też ułatwić wierną rekonstrukcję budynku lub prace konserwatorskie.

„Każdy kościół jest jak żywy organizm. Bardzo często choruje, zupełnie tak, jak człowiek” – mówi Bevz. „Technologia cyfrowa pozwala nam modelować obiekt, identyfikować wszystkie jego choroby. Następnie możemy przeprowadzić kompleksową diagnostykę”.

Dokumentacja cyfrowa może być również wykorzystywana w przyszłych sprawach sądowych związanych z atakami na dziedzictwo kulturowe. „Większość ukraińskich zbiorów muzealnych nie jest zdigitalizowana” – wyjaśnia Yuri Yanchyshyn, ekspert w dziedzinie konserwacji drewna, który od samego początku brał udział w tym projekcie. „To ogromny problem. Niektóre skradzione dzieła sztuki, na przykład z muzeów w Chersoniu lub Mariupolu, nigdy nie zostaną zwrócone Ukrainie, ponieważ niemożliwe jest udokumentowanie w sądzie, że obiekty te należały do tych placówek”. Architektury sakralnej nie można ukraść – można ją jednak zniszczyć – a dane otrzymane po skanowaniu laserowym mogą służyć jako dowód na to, że kościół, którego już nie ma, niegdyś stał właśnie w tym miejscu.

DZISIAJ I JUTRO

Specjaliści skanujący kościoły głęboko fascynują się architekturą, ale mają też pełną świadomość znaczenia tego projektu dla Ukraińców.

„Zespół skanujący podkreślił, że miejscowi byli bardzo wdzięczni i szczęśliwi, że ktoś się tym zajmuje” – mówi Guile. „Zależało im na tym”.

Parafianie okazują żywe zainteresowanie rozwojem projektu. Mieszkaniec Nowomoskowska – prawie 70-tysięcznego miasta, które wkrótce zmieni nazwę na „Nowa Samar” – wysłał już Bevzowi kilkanaście listów, aby uzyskać aktualne informacje na temat katedry pw. Świętej Trójcy, ponieważ martwi się o swój kościół.

W Fastowie, gdzie w lutym zeskanowano kościół pw. Świętej Bożej Rodzicielki, ks. Vitalii Martsyniuk wypowiedział się na temat znaczenia architektury sakralnej w dziejach narodu ukraińskiego: „Ilekroć wróg najeżdżał nasz kraj, dążąc do zniszczenia naszej kultury, naszego języka, naszych tradycji – tylekroć kościoły były pierwszym celem, ponieważ są miejscem jednoczącym wspólnotę i stanowią o tożsamości narodu” – powiedział ks. Martsyniuk, Kapelan rady 17740 im. śś. Borysa i Gleba.

Ihor Bokalo (left), an associate professor at Lviv Polytechnic National University, speaks with members of Sts. Borys and Hlib Council 17740 in Fastiv and Father Stanislav Radchuk (right), as he works on scanning the Church of the Intercession of the Most Holy Theotokos in February. Father Radchuk is a priest at the church, as well as a military chaplain of the Orthodox Church of Ukraine. (Photo by Andrey Gorb) — Ihor Bokalo (po lewej), profesor nadzwyczajny na Politechnice Lwowskiej, rozmawia z członkami rady 17740 im. śś. Borysa Gleba w Fastowie i ks. Stanislavem Radchukiem (po prawej), podczas skanowania kościoła pw. Świętej Bożej Rodzicielki, w lutym 2024 roku. Ksiądz Radchuk jest proboszczem parafii Świętej Bożej Rodzicielki i kapelanem wojskowym Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego. Zdjęcie: Andrey Gorb

„Te kościoły mają wielką wartość” – dodaje Oleksandr Kvechuk, członek tej samej rady. „To nasza historia, nasza kultura. Niszcząc je, niszczy się naszą historię, a bez historii nie ma przyszłości”.

Ihor Bokalo, profesor nadzwyczajny na Wydziale Architektury i Konserwacji Politechniki Lwowskiej, powiedział, że projekt nadał jego pracy nowe poczucie sensu.

„Nie chodzi o samą konserwację, ale o ludzi korzystających z danego obiektu” – tłumaczy. „Było dla nas jasne, że nasza praca będzie służyć przyszłym pokoleniom”.

Szacuje się, że w Ukrainie znajduje się od 800 do 2000 drewnianych kościołów. Zespół skanujący ma więc przed sobą jeszcze dużo pracy. Po zeskanowaniu pierwszych 11 kościołów, czeka na nich lista kolejnych 25 budynków.

Red Arch dąży również do wsparcia ukraińskiego środowiska naukowego. „Chcielibyśmy pomóc zakupić sprzęt dla ukraińskich laboratoriów konserwatorskich, aby same mogły prowadzić badania na wysokim poziomie” – wyjaśnia Carolyn Guile. Charkowska Szkoła Architektury zaprosiła już Mykolę Bevza i jego studentów do Odessy na szkolenia w zakresie korzystania z nowego sprzętu do skanowania. Historyczne centrum miasta znajduje się na liście Światowego Dziedzictwa UNESCO i jest objęte międzynarodową ochroną prawną.

Projekt zainicjowany przez Red Arch we współpracy z Rycerzami Kolumba wykracza daleko poza ochronę kultury materialnej i architektury. Skanowane kościoły są ważne przede wszystkim w odniesieniu do ludzi: tych, którzy je zbudowali przed wiekami, tych, którzy korzystają z nich dzisiaj, a także przyszłych pokoleń, które znajdą w nich zachowaną unikalną część swojej tożsamości narodowej.

Katedra pw. Trójcy Świętej w Nowomoskowsku nadal jest narażona na zniszczenie, ale teraz może zostać wiernie odbudowana i nie zostanie zapomniana.

„Chciałabym przekazać Rycerzom Kolumba gorące podziękowania za wsparcie tego projektu i za docenienie jego wartości” – powiedziała Guile. „Te obiekty architektoniczne są ważne nie tylko dlatego, że warunkują życie duchowe lokalnych społeczności – ale dlatego, że warunkują ich przetrwanie”.

Aby dowiedzieć się więcej o Funduszu Solidarności z Ukrainą, odwiedź stronę kofc.org/ukraine.

*****

KAROLINA ŚWIDER pisze z Krakowa.